In de spraakkunst worden veel vakwoorden gebruikt. We brengen de voornaamste hier bij elkaar met een klein woordje uitleg en voorbeelden. De begrippen zijn alfabetisch geordend.

 a  -  b  -  c  -  d  -  e  -  f  -  g  -  h  -  i  -  k  -  l  -  m  -  n  -  o  -  p  -  r  -  s  -  t  -  v  -  w  -  z 

• aantonenende wijs -> wijs
• aanvoegende wijs -> wijs
• aanwijzend voornaamwoord
  een voornaamwoord dat heel nadrukkelijk verwijst naar een ander woord
  dit, dat, deze, die, zulk, zo'n, gene, gindse, datgene, diegene, diegenen, zelf
• achtervoegsel
  suffix; een morfeem dat achter een grondwoord wordt geplaatst om een nieuw woord te vormen
  kogel-s, macht-ig, kijk-er
• actief
  een zin staat in de actieve vorm als de situatie die hij uitdrukt wordt weergegeven vanuit het perspectief van het logisch onderwerp (agens), zodat dit samenvalt met het grammaticaal onderwerp
  Vandaag vieren we feest - De automobilist reed een fietser aan
• adjectief -> bijvoeglijk naamwoord
• affix
  toevoegsel; gebonden morfeem dat wordt toegevoegd aan een grondwoord om een nieuw woord of een nieuwe vorm van een woord (verbuiging, vervoeging) te krijgen
  • prefix of voorvoegsel
  • suffix of achtervoegsel
• afleiding
  een woord dat gevormd is uit een bestaand woord, meestal door het toevoegen van voorvoegsels en/of achtervoegsels
  koel > koelte, verkoeling
• antecedent
  datgene waarnaar wordt verwezen door een voornaamwoord of een voornaamwoordelijk bijwoord
  het pad dat naar het huis leidt - het boek waarover we spraken
• antoniem
  woord dat een tegengestelde betekenis heeft t.o.v. een ander
  dood / levend - groot / klein

• bedrijvende vorm -> actief
• bepaling
  een zinsdeel dat geen onderwerp, gezegde of voorwerp is
  • bijvoeglijke bepaling
  • bijwoordelijke bepaling
• bepaling van gesteldheid
  een bepaling die tegelijkertijd slaat op het gezegde en op het onderwerp of het lijdend voorwerp
  Hij verft de deur groen - Ik vond het boek maar niks
• betrekkelijk voornaamwoord
  een voornaamwoord dat het begin van een bijvoeglijke bijzin inleidt en deze met het antecedent verbindt
  die, dat, wie, wat
• bezittelijk voornaamwoord
  een voornaamwoord dat een bezitsrelatie uitdrukt
  • bijvoeglijk gebruikt
    mijn jas - uw boek
  • zelfstandig gebruikt
    dit is de mijne - daar ligt het uwe
• bijstelling
  een speciale bijvoeglijke bepaling die achter het zelfstandig naamwoord wordt geplaatst (altijd tussen komma's) en daaraan een toegevoegde omschrijving geeft
  Onze gymleraar, een echte tiran, vindt dat we harder moeten werken
• bijvoeglijk naamwoord
  woord dat bijzonderheden geeft over een zelfstandig naamwoord
  een hoge boom - diamantharde boorkop
• bijvoeglijke bepaling
  een bepaling bij een zelfstandig naamwoord of zelfstandig voornaamwoord waarmee ze één geheel vormt; ze is dus nooit een zelfstandig zinsdeel maar maakt deel uit van een ander zinsdeel
  De hond van de buurvrouw is overreden
• bijvoeglijke bijzin
  bijzin met de functie van een bijvoeglijke bepaling, hij is geen zelfstandig zinsdeel maar maakt deel uit van een ander zinsdeel
  De vraag waar dit toe dient, kan ik niet beantwoorden
  • beperkende bijvoeglijke bijzin
    De man die dit probleem oplost, wordt beloond
  • uitbreidende bijvoeglijke bijzin
    Mijn zus Katrien, die gisteren jarig was, kreeg een nieuwe fiets
• bijwoord
  een woord dat het werkwoord nader bepaalt
  enkele soorten:
  • graad: tamelijk, erg
  • modaliteit: kennelijk, mogelijk
  • plaats: hier, elders
  • tijd: dadelijk, nu
• bijwoordelijke bepaling
  een zinsdeel dat een nadere omschrijving geeft van de handeling die wordt uitgedrukt
  De man wachtte op de stoep - Toen viel de jongen flauw
• bijwoordelijke bijzin
  een bijzin die de functie heeft van een bijwoordelijke bepaling
  Toen iedereen was gaan zitten werd de vergadering geopend
• bijzin
  een zin die als zinsdeel voorkomt in een samengestelde zin; in een bijzin staat de persoonsvorm aan het einde
  De pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet
  Volgens de functie die de bijzin heeft, kennen we:
  onderwerpszin - gezegdezin - lijdend voorwerpszin - meewerkend voorwerpszin - voorzetselvoorwerpszin - bijvoeglijke bijzin - bijwoordelijke bijzin

• comparatief -> vergrotende trap
• conjunctief -> wijs
• consonant -> medeklinker

• deelwoord
  bijzondere vorm van het werkwoord
  • onvoltooid (tegenwoordig) deelwoord: stelt de handeling van het werkwoord voor als in gang zijnde
    een vallend blad
  • voltooid (verleden) deelwoord: stelt de handeling voor als reeds gebeurd
    een gevallen blad

• enkelvoudige zin -> zin

• flexie -> verbuiging

• gebiedende wijs -> wijs
• genitief
  naamval die een bezit of afhankelijkheid uitdrukt
  Berts fiets - de naam des Vaders
• genus
  grammaticaal geslacht; zelfstandige naamwoorden worden in vormcategorieën ingedeeld die aanduiden hoe ze worden verbogen of hoe ze met lidwoorden en voornaamwoorden kunnen worden verbonden
  Traditioneel telt het Nederlands drie geslachten, maar veel sprekers onderscheiden er nog maar twee: de-woord en het-woord (volgens hun combinatie met het lidwoord)
• getal
  de vorm van een woord die aangeeft of er sprake is van één of meer eenheden
  • enkelvoud: als er slechts één eenheid betrokken is
    kind - kijkt
  • meervoud: als het over meer eenheden gaat
    kinderen - kijken
• gezegde
  • tegenwoordig algemeen:
    dat wat van het onderwerp gezegd wordt
    daarbij worden twee soorten onderscheiden:
    • naamwoordelijk gezegde: een koppelwerkwoord met een naamwoord
      Jan is gek - Dat lijkt me eigenlijk een grote vergissing
    • werkwoordelijk gezegde: een of meer werkwoorden
      Zij moeten opletten - Zullen we een eindje door het park lopen?
  • traditioneel en in deze betekenis gebruikt in College Maaseik:
    de naamwoordelijke toevoeging die m.b.v. een koppelwerkwoord verbonden is met het onderwerp
    Jan is gek - Zij lijken me verstandig - Dat bleek een vergissing
• grondwoord
  een woord waarvan andere woorden worden gevormd door afleiding of samenstelling

• hoofdtelwoord -> telwoord
• hoofdzin
  een zelfstandige zin, die dus op zichzelf kan staan; meer hoofdzinnen kunnen worden verbonden tot één enkel samengestelde zin; in tegenstelling tot een bijzin staat de persoonsvorm op de gewone plaats, net na het onderwerp
  Hij luistert naar muziek.
  Zij speelt fluit maar hij speelt viool (2 hoofdzinnen)
• hulpwerkwoord
  een werkwoord waarvan de persoonsvorm samen met een zelfstandig werkwoord het werkwoordelijk gezegde vormt
  • van tijd: gebruikt om een voltooide (hebben, zijn) of toekomende (zullen) tijd te vormen
  • van lijdende vorm: gebruikt om het passief te vormen; worden, zijn
  • van modaliteit: om mogelijkheid, wenselijkheid of waarschijnlijkheid uit te drukken; kunnen, zullen, mogen, moeten, willen, laten, durven, dienen, behoren en (be)hoeven

• imperatief -> wijs
• indicatief -> wijs
• inversie
  wanneer de gewone volgorde (onderwerp - persoonsvorm) omgekeerd wordt
  Kwam hij ook in aanmerking?

• klinker
  een spraakklank die in de mond wordt gevormd en waarbij de lucht niet wordt gestuit of onderbroken
  • gedekte klinker: wordt afgebroken door een medeklinker die erop volgt; stekker
  • lange klinker: geeft de indruk langer te duren dan andere; beer
• koppelwerkwoord
  een werkwoord dat een onderwerp verbindt met een gezegde; koppelwerkwoorden zijn zijn, worden, blijven

• letter
  een schriftteken dat we gebruiken om een klank of klankgroepje voor te stellen
• lettergreep
  een groepje klanken (een klinker gevolgd of voorafgegaan door één of meer medeklinkers) dat bij het spreken een eenheid vormt
  • gesloten lettergreep
    eindigt op een medeklinker
    kan-toor
  • open lettergreep
    eindigt op een klinker
    ka-baal
• lidwoord
  een woord dat als voorbepaling verbonden wordt met een zelfstandig naamwoord
  • bepaald lidwoord: de en het
  • onbepaald lidwoord: een
• lijdende vorm -> passief
• lijdend voorwerp
  het zinsdeel dat de handeling ondergaat
  Bert repareert de fiets

• medeklinker
  een spraakklank waarbij de luchtstroom op een bepaalde manier wordt belemmerd
  • indeling volgens "stem"
    • stemhebbende medeklinker: met trilling van de stembanden
      b - d - g - v ...
    • stemloze medeklinker: zonder trilling van de stembanden
      p - t - h - f ...
  • indeling volgens articulatieplaats, o.a.
    • bilabiaal: gevormd met de twee lippen
      p - b
    • dentaal: gevormd met de tanden
      t - d 
• meewerkend voorwerp
  het zinsdeel dat participeert aan de handeling, meestal ingeleid door de voorzetsels aan of voor, die kunnen worden weggelaten
  Geef het pakje aan mij - Geef het mij
• modaliteit
• morfeem
  kleinste taalelement met een vaste vorm en een vaste betekenis
  • gebonden morfeem
    een morfeen dat niet op zichzelf kan voorkomen, maar alleen als onderdeel van een woord (dus: een affix)
    tafels - stoeltje - blauwig
  • vrij morfeem
    een morfeem dat als zelfstandig woord kan voorkomen (let op: morfeem <> lettergreep)
    tafel - stoel - blauw

• naamval
  bepaalde vormcategorie van een naamwoord die de syntactische functie van het naamwoord aangeeft. In het Nederlands worden naamvallen alleen nog voor voornaamwoorden gebruikt, in de meeste andere gevallen maakt de plaats in de zin duidelijk wat de functie van een woord is.
  De bekendste naamvallen zijn de nominatief (onderwerpfunctie), de accusatief (lijdend voorwerpsunctie), de datief (meewerkend voorwerpfunctie) en de genitief (bezitsrelatie).
• naamwoord [onvolledig]
• nevenschikking [onvolledig]
• nomen -> zelfstandig naamwoord

• onderschikking [onvolledig]
• onderwerp [onvolledig]
  • logisch onderwerp
  • grammaticaal onderwerp
• overtreffende trap -> trappen van vergelijking

• passief
  een zin staat in de passieve vorm als het grammaticaal onderwerp samenvalt met het logisch voorwerp dat de handeling ondergaat, m.a.w. het lijdend voorwerp van de actieve zin wordt onderwerp van de passieve zin
  De fiets werd gerepareerd door Bert
• persoon
  een vorm van voornaamwoord of persoonsvorm die verwijst naar de betrokken "partij"
  Het Nederlands onderscheidt drie van dergelijke categorieën:
  • eerste persoon: de spreker(s); ik - wij
  • tweede persoon: de aangesprokene(n); jij - u - jullie
  • derde persoon: de buitenstaander(s); hij - zij - het - zij
• persoonlijk voornaamwoord
  een voornaamwoord dat naar een identificeerbare persoon (of zaak) verwijst
  ik, jij ...
• persoonsvorm [onvolledig]
  de werkwoordvorm waarin de tijd wordt uitgedrukt van de handeling die in de zin beschreven wordt; ze komt in persoon en getal overeen met het grammaticaal onderwerp
• positief -> stellende trap
• prefix -> voorvoegsel
• pronomen -> voornaamwoord

• rangtelwoord -> telwoord

• samengestelde zin -> zin
• samenstelling
  een woord dat is gevormd door het verbinden van twee of meer bestaande woorden
  koel + kast > koelkast
• stellende trap -> trappen van vergelijking
• substantief -> zelfstandig naamwoord
• suffix -> achtervoegsel
• superlatief -> overtreffende trap
• syntaxis
  de zinsleer, de theorie die zegt hoe een correcte zin moet worden gevormd; belangrijk zijn o.m. de volgorde waarin de zinsdelen staan en hun vorm (verbuiging, vervoeging)

• telwoord
  een woord dat een aantal of rangorde aanduidt
  • hoofdtelwoord: aantal; drie, zeventien
  • rangtelwoord: rangorde; derde, honderdste
• tijd
  de vorm van het werkwoord die de uitgedrukte handeling situeert in de tijd (t.o.v. het ogenblik van spreken)
  • tegenwoordige tijd: presens; drukt "heden" uit, d.w.z. de gebeurtenis valt gelijktijdig met het spreekmoment
  • toekomende tijd: futurum; drukt "toekomst", d.w.z. de gebeurtens valt na het spreekmoment
  • verleden tijd: imperfectum; drukt "verleden" uit, d.w.z. de gebeurtenis valt voor het spreekmoment
• trappen van vergelijking [onvolledig]
  • stellende trap
  • vergrotende trap
  • overtreffende trap
• tussenwerpsel
  een uitroepend of geluidnabootsend woord dat als zin gebruikt kan worden maar niet verbonden kan worden met andere woorden of zinsdelen
  Hallo, ben je al wakker? - Ach, het geeft niet.

• verbuiging
  de vormverandering die een naamwoord of voornaamwoord ondergaat onder invloed van genus, getal en naamval
• vergrotende trap -> trappen van vergelijking
• vervoeging
  de vormverandering die het werkwoord ondergaat onder invloed van persoon, getal, tijd en wijs
• vocaal -> klinker
• voegwoord
  een woord dat woorden, woordgroepen of zinnen verbindt
  • nevenschikkend voegwoord: verbindt gelijkwaardige woorden of zinnen
  • onderschikkend voegwoord: verbindt een hoofdzin met een bijzin
• voornaamwoord
  • aanwijzend
  • betrekkelijk
  • bezittelijk
  • persoonlijk
  • vragend
  • wederkerend
  • wederkerig
• voornaamwoordelijk bijwoord [onvolledig]
• voorvoegsel
  prefix; een morfeem dat voor een bestaand woord wordt geplaatst om een ander woord te vormen
  bekijken - onmogelijk - intolerant
• voorwerp
  een zinsdeel dat personen of zaken aanduidt die nauw betrokken zijn bij de handeling die het werkwoord uitdrukt
  • lijdend voorwerp
  • meewerkend voorwerp
  • voorzetselvoorwerp
• voorzetsel
  een woord dat samen met een zelfstandig naamwoord, of met een zelfstandig voornaamwoord of telwoord een bepaling vormt
  de auto van de vertegenwoordiger (bijvoeglijke bepaling)
  hij ging met de auto (bijwoordelijke bepaling)
  hij kocht een auto voor haar (meewerkend voorwerp)
  zij is trots op haar nieuwe auto (voorzetselvoorwerp)
• voorzetselvoorwerp
  een voorwerp dat wordt voorafgegaan door een voorzetsel dat vast verbonden is met een bepaald werkwoord
  Hij stond niet stil bij die mogelijkheid
• vragend voornaamwoord
  een voornaamwoord dat vraagt om een nadere bepaling van een persoon of zaak
  welke, wat, wie ...

• wederkerend voornaamwoord
  een voornaamwoord waarmee een (lijdend of meewerkend) voorwerp wordt aangeduid dat hetzelfde is als het onderwerp
  Hij heeft zich gesneden - Ik heb mezelf geholpen
• wederkerig voornaamwoord
  een voornaamwoord dat aangeeft dat de relatie wederkerig is
  Ze hebben elkaar nooit gezien
• werkwoord
  een woordsoort die een "doen", "zijn" of "worden" uitdrukt (vaak aangeduid als "handeling")
  • zelfstandig werkwoord: kan op zichzelf staan
  • hulpwerkwoord
  • koppelwerkwoord
• wijs
  een vorm van het werkwoord die aanduidt hoe de zin zich volgens de spreker verhoudt tot de werkelijkheid, die m.a.w. de modaliteit uitdrukt
  • aantonende wijs: indicatief; om een werkelijkheid uit de drukken
    Het is stil
  • aanvoegende wijs: conjunctief; om een niet-werkelijkheid uit te drukken (wens)
    Moge het stil worden
  • gebiedende wijs: imperatief; om een bevel uit te drukken
    Wees stil
• woordsoort
  de woorden worden ingedeeld in categorieën, op basis van hun betekenis en hun gebruik (hoe ze in een zin kunnen voorkomen); we onderscheiden tien categorieën:
  zelfstandig naamwoord - bijvoeglijk naamwoord - telwoord - werkwoord - lidwoord - voornaamwoord - bijwoord - voorzetsel - voegwoord - tussenwerpsel

• zelfstandig naamwoord
  nomen; substantief;
• zin
  een geheel van woorden dat qua syntaxis een afgrond geheel vormt, d.w.z. in principe met een onderwerp en een persoonsvorm; de zinsdelen moeten in een bepaalde volgorde staan en eventueel in een bepaalde vorm (verbuiging, vervoeging)
  zie ook -> bijzin, hoofzin
  • enkelvoudige zin: een zin met slechts één onderwerp en persoonsvorm
    Bert koopt een fiets
  • samengestelde zin: een zin die bestaat uit meer zinnen die verbonden zijn
    
• zinsdeel
  een woord of woordgroep die een syntactische functie heeft; we kennen volgende functies:
  onderwerp, gezegde, voorwerpen en bepalingen