Het grote verschil tussen proza, de meest gebruikte vorm voor verhalen, en poëzie, de vorm van veel gedichten, is: orde en regelmaat.

De traditionele dichter ordent woorden tot  verzen die een bepaalde, vaste structuur of vorm hebben waarvan rijm vaak een belangrijk onderdeel is, en brengt die samen in strofen of gedichten die een regelmatige opbouw vertonen.
In een traditioneel gedicht geldt vaak een vast metrum, vaste verslengte en vast rijmschema.

vers : metrum - versvoet - antimetrie - enjambement
rijm : volrijm - assonantie - alliteratie - staand - slepend - glijdend - alternerend - dubbelrijm - rime riche - eindrijm - binnenrijm - voorrijm - blank vers
rijmschema : gepaard - gekruist - omarmend - gebroken - slagrijm - kettingrijm - verspringend
strofe : distichon - terzine - kwatrijn
gedicht : ballade - elegie - epigram - referein - rondeel - sonnet

 

 

• vers
  regel van een gedicht, bestaat uit een metrisch opgebouwde reeks van woorden
• metrum of versmaat
  regelmatige afwisseling van beklemtoonde (zgn. heffing) en onbeklemtoonde lettergrepen (zgn. daling) waardoor een vers een ritmisch patroon krijgt
  • alexandrijn: jambische versregel met 6 versvoeten, met middenin een pauze
• versvoet
  de metrische eenheid van een versregel, bestaande uit een heffing en een of meer dalingen
  • jambe: daling - heffing
  • trocheus: heffing - daling
  • anapest: twee dalingen - heffing
  • dactylus: heffing - twee dalingen
  • amfibrachus: daling - heffing - daling
  • spondee: twee heffingen
• antimetrie
  versregel die in een ander metrum geschreven is dan de overige regels; hiermee krijgt de dichter een speciaal effect of verbreekt hij de monotonie die kan ontstaan door een te strak volgehouden metrum
• enjambement
  een versregel loopt zonder pauze over in de volgende

• rijm
  herhaling van klank in beklemtoonde lettergrepen
• rijmsoorten
  • volrijm
    als de medeklinker die volgt op de rijmende klinker gelijk is
    goud - houdt
  • assonantie (halfrijm, klinkerrijm)
    als de klinkers van de beklemtoonde lettergrepen gelijk zijn maar de erop volgende medeklinkers niet
    lief - diep
  • alliteratie (stafrijm, beginrijm)
    als de medeklinkers van beklemtoonde lettergrepen gelijk zijn
    "Stafrijmen zijn stapstenen waarop men steunt met de stemme" (G. Gezelle)
  • staand of mannelijk rijm
    als de laatste lettergreep van het rijmwoord beklemtoond is
    stad - had
  • slepend of vrouwelijk rijm
    als de laatste lettergreep van het rijmwoord onbeklemtoond is
    lopen - hopen
  • glijdend rijm
    als het rijmwoord eindigt op meer dan één onbeklemtoonde lettergreep
    kinderen - verminderen
  • alternerend rijm
    gezegd als de rijmen afwisselend mannelijk en vrouwelijk zijn
  • dubbelrijm
    volrijm dat verschillende lettergrepen omvat
    groot vat - doorhad
  • rime riche
    als het hele rijmwoord herhaald wordt
• plaats van het rijm
  • eindrijm
    als het rijm het vers afsluit, dus de eindlettergrepen van de verzen rijmen
  • binnenrijm
    als de rijmwoorden in hetzelfde vers staan
    merk toch hoe sterk
  • voorrijm
    als de rijmwoorden vooraan in de verzen staan
• blank vers
  vers zonder eindrijm

• rijmschema
  de regelmatige opeenvolging van het rijm in de verschillende verzen van een gedicht of strofe
• soorten
  • gepaard
    de rijmende verzen staan per twee gegroepeerd (aa bb cc)
  • gekruist
    de regels rijmen om de andere (abab)
  • omarmend
    met volgorde abba
  • gebroken
    het rijmschema wordt onderbroken door een rijmloze regel (abcb)
  • slagrijm
    als meer dan twee rijmende rgels na elkaar staan (aaa of bbbb)
  • kettingrijm
    als het laatste woord van eenregel rijmt met het eerste van de volgende regel
  • verspringend (overspringend) rijm
    als meer dan twee rijmklanken voorkomen in een regelmatoe volgorde (abc abc of abcd abcd)

• strofe
  een samenhorend groepje verzen in een gedicht; een couplet
• soorten
  • distichon (doublet): strofe van twee verzen
  • terzine: strofe van drie verzen
  • kwatrijn: strofe van vier verzen

• Er bestaan vele soorten gedichten, in principe kan ieder gedicht een eigen vorm krijgen. Hier volgt een lijstje met enkele bekende "klassieke" dichtvormen.
• ballade
  drie strofen van acht of tien regels gevolgd door een envoi van vier of vijf regels (uit de Franse ballade ontstond tijdens de tijd van de rederijkers het referein)
• elegie
  een weemoedig gedicht, in de klassieke tijd bestaande uit disticha maar later werd de vorm vrijer
• epigram
  kort kernachtig gedicht, soms met een woordspeling, altijd met een verrassende slotwending of pointe
• referein
  favoriet strofisch gedicht van de rederijkers waarvan iedere strofe eindigt op dezelfde versregel,  de stock, waarin het thema van het gedicht wordt geformuleerd; de laatste strofe of envoi is gericht aan de prins van de rederijkerskamer
• rondeel
  zeer strenge dichtvorm met slechts twee rijmklanken en waarin de beginregel drie maal terugkeert
• sonnet
  lyrische dichtvorm die populair werd in de Renaissance, bestaande uit twee strofen van vier verzen (kwatrijnen, samen het octaaf) en twee strofen van drie verzen (terzines, samen het sextet); in de terzines wijzigt de toon van het gedicht, deze tegenstelling heet wending, chute of volta; in de meeste sonnetten heeft het octaaf een omarmend rijmschema